https://cssca.ricac.ac.ir/ پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان fa daily 1 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 https://cssca.ricac.ac.ir/article_243287.html این مقاله به مطالعه برساخت سینمایی کودک‌آزاری جنسی می‌پردازد و به دنبال پاسخ به این سؤال است که سینمای کودک و نوجوان چگونه کودک‌آزاری جنسی را به تصویر می‌کشد و از این طریق چه دیدگاهی را در مورد آن شکل می‌دهد؟ در این پژوهش، برساخت سینمایی کودک‌آزاری جنسی در فیلم‌‌های «بدوک»، «دان»، «بچه‌های نفت»، «دختری با کفش‌های کتانی»، «من ترانه 15 سال دارم»، «مرثیه برف»، «گیس بریده»، «دختران»، «گنجشکک اشی‌مشی» و «پدر آن دیگری» با استفاده از نظریه «فرهنگ بصری» میرزوف و روش تحلیل محتوای کیفی مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند، سینمای کودک و نوجوان دربرگیرنده دیدگاهی است که درزمینۀ رفتارهای تهاجمی، مانند تجاوز و بهره‌کشی جنسی علیه دختران، تفسیر جنسیت‌زده و نگاه ساده‌انگارانه دارد که تثبیت‌کننده نگاه‌های محدود و کلیشه‌ای به موضوع است؛ اما این دیدگاه، درزمینۀ کودک‌همسری، باور فرهنگی را به چالش می‌کشد و قادر است به عاملی برای تغییر در باورهای رایج درزمینۀ کودک‌همسری عمل کند. https://cssca.ricac.ac.ir/article_241089.html هر طرحی برای تربیت، بر پایۀ نگرشی نسبت به متربی تکوین می یابید. در این میان، تدوین تصویری از کودک و کودکی بر مبنای بازخوانی متن دینی، امری ضروری است؛ زیرا بدون این تصویر، طرح تربیتی برای این دوران قابل شکل‌گیری نیست و بدون این طرح و در فضایی مبهم و سرگردان، نحوۀ مواجه ما با رویکردهای موجود تربیت در دوران کودکی، در چنبرۀ رد و تأییدهای صوری و بی‌پشتوانه گرفتار می‌شود. پژوهش حاضر در همین راستا، در نظر دارد تا در تحلیلی زبانی- مفهومی ناظر به قرآن (در مقام معتبرترین متن دینی اسلام)، تصویر کودک و دوران کودکی را وضوح بخشد. در این راستا، رویکرد روشی مورد استفاده، رویکرد تحلیل زبانی و تحلیل مفهومی بوده است. در بخش نخست و با بررسی واژگان توصیفگر کودک در قرآن، مؤلفه‌های مقوم «کودک» استنباط شد. مؤلفه‌هایی چون انعطاف‌پذیری، معصومیت، دلنوازی و شیرینی، میل شدید و آزمندی و شهوت، ضعف در بعد فکری، ضعف در بعد احساسی، ضعف در بعد ارادی و معافیت از مسئولیت و وابستگی به والدین و مربیان، مؤلفه‌های مقوم «کودک» در قرآن است. در بخش دوم و با نظر به ویژگی‌های دوران کودکی، سه ویژگی ضعف، قوت و بازی، به‌عنوان مهم‌ترین مشخصه‌های دوران کودکی احصا شد. بر این اساس و با رویکردی مفهومی می‌توان گفت مفهوم کودک و کودکی با شش مؤلفه مقوم تصویر شد. مؤلفه‌هایی چون ضعف در ابعاد شناختی، گرایشی و ارادی، عدم تعین، معصومیت بالفعل، قوت در تحرک و کنجکاوی و خیال‌ورزی و انعطاف‌پذیری و قابلیت تغییر. https://cssca.ricac.ac.ir/article_241233.html پویانمایی‌های امروزی، به‌ویژه در حوزۀ کودک، از ابزارهای سرگرمی صِرف فراتر رفته و به رسانه‌های پیچیده‌ای برای شکل‌دهی شناخت، عاطفه و کنش اجتماعی تبدیل شده‌اند. این پژوهش با هدف تبیین سازوکارهای روایی اثرگذار در پویانمایی ایرانی، به تحلیل سینمایی «بچه ‌زرنگ» (۱۴۰۲) براساس چارچوب نظری همذات‌پنداری و مشارکت روایی پرداخته است. روش تحقیق، کیفی از نوع تحلیل روایت نظریه‌محور بوده و داده‌ها ازطریق مشاهده مکرر و کدگذاری هدایت‌شده توسط مؤلفه‌های نظریه استخراج شدند. یافته‌های کلیدی نشان می‌دهد این اثر با به‌کارگیری هوشمندانۀ شخصیت قهرمان هم‌سن و باورپذیر (محسن)، پیرنگ ماجراجویانه همراه با تعلیق پویا، فضاسازی فرهنگی آشنا و گفت‌وگوهای طنزآمیز، بستر مناسبی برای غرق‌شدگی روایی مخاطب کودک فراهم می‌کند. این فرایند منجر به کاهش مقاومت شناختی در برابر پیام‌های مستقیم اخلاقی شده و درونی‌سازی غیر تحمیلی ارزش‌هایی مانند مسئولیت‌پذیری، دوستی و حفاظت از محیط‌زیست را ممکن می‌سازد. در مجموع، این مطالعه مؤید آن است که کارآمدی پیام در پویانمایی کودک، بیش از هر چیز تابع کیفیت روایت و توانایی آن در ایجاد همذات‌پنداری عاطفی- شناختی است. یافته‌ها علاوه‌بر گسترش ادبیات نظری در حوزۀ رسانه و کودک، الگویی عینی برای خلق آثار روایی تأثیرگذار در صنعت پویانمایی ایران ارائه می‌دهد. https://cssca.ricac.ac.ir/article_244749.html بحران هویت در میان نوجوانان پدیده‌ای چندوجهی است که تحت‌تأثیر عواملی چون تغییرات ناگهانی محیطی و فیزیولوژیک، نوسانات هورمونی، افت اعتمادبه‌نفس و دشواری در ورود به دنیای بزرگسالی شکل می‌گیرد. در این میان، غوطه‌وری نوجوانان در فضای مجازی و سرگرمی‌های دیجیتال (به‌مثابه یکی از مهم‌ترین فناوری‌های قرن بیست و یکم) زمینه‌ساز بروز گرایش‌های فردگرایی افراطی، کم‌تحرکی و انزوای اجتماعی شده است. هدف این پژوهش بازخوانی مؤلفه‌های منظرین محیط‌های یادگیری باز و تبیین نسبت آن‌ها با شکل‌گیری هویت در میان نوجوانان ایرانی است. این مطالعه می‌کوشد نهاد تعلیم و تربیت را نسبت به ابعاد گسترده پدیده فردگرایی افراطی و انزوای اجتماعی در نسل نوجوان آگاه سازد تا مسیرهایی برای بازاندیشی در سیاست‌ها و طراحی‌های تربیتی فراهم گردد. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی، روش اسنادی و بر پایه تحلیل محتوای اسناد مکتوب، براساس روش آلزاید انجام شده است. در این فرایند، اسناد مرتبط با بروندادهای محیط‌های یادگیری باز و مؤلفه‌های هویت استخراج و در قالب جدول هدف محتوا سازمان‌دهی شدند تا بدین‌وسیله امکان تبیین پیوند میان ویژگی‌های محیط‌های یادگیری باز و سازه‌های هویت نوجوان فراهم شود. نتایج نشان می‌دهد که برونداد محیط‌های یادگیری باز در پنج مقوله اصلی شامل سلامت روان، عامل محیط، تعاملات اجتماعی، عاملیت شناختی و فردیت فکری قابل طبقه‌بندی هستند. هر یک از این مؤلفه‌ها با کارکردهایی نظیر معناسازی هویت، استمرار و تمایز، هویت فردی و هویت اجتماعی متناظر است؛ بنابراین به‌نظر می‌رسد کیفیت‌های کالبدی و منظرین محیط‌های یادگیری باز (در پیوند با مبانی نظری نظام تعلیم و تربیت) می‌توانند بستر مؤثری برای غنابخشی به فرایند شکل‌گیری هویت و کاهش گرایش نوجوانان به فردگرایی افراطی و انزوای اجتماعی فراهم آورند. https://cssca.ricac.ac.ir/article_244748.html مسئلۀ شناخت ترجیحات مطالعاتی کودکان و نوجوانان، پیش‌نیازی بنیادین برای پر کردن شکاف میان سیاست‌گذاری‌های رسمی و سلیقۀ واقعی مخاطب است. پژوهش حاضر باهدف بررسی داده‌محورِ این ترجیحات و با تکیه‌بر «گفتمان مخاطب‌محور»، در بستر سی‌وچهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران انجام شد. این مطالعۀ آمیخته از نوع طرح تنیده (لانه‌گزیده)، روی نمونه‌ای شامل ۱۵۱۷ نفر (در بازۀ سنی ۹ تا ۱۸ سال) اجرا گردید. داده‌های کمّی از طریق پرسشنامۀ الکترونیکی (تحلیل با نرم‌افزار Excel) و داده‌های متنیِ مکمل، با روش «تحلیل مضمون» (در نرم‌افزار MAXQDA) بررسی شدند. یافته‌ها بر اساس توزیع جمعیت‌شناختی نشان داد که دختران (با ۷۶ درصد) مشارکت بسیار بالاتری در رفتار کتاب‌گزینی دارند و ژانرهای علمی‌تخیلی (۵۰.۳ درصد) و فانتزی در صدر انتخاب‌ها قرار دارند. یکی از مهم‌ترین یافته‌ها، ترجیح قاطع ۹۲.۵ درصدیِ این نسل به مطالعۀ نسخۀ کاغذی است؛ درحالی‌که هم‌زمان، فضای مجازی (با ۱۸درصد) جایگزین نهادهای سنتی در کشف و معرفی کتاب شده است. تحلیل کیفیِ آثاری چون شاهنامه فردوسی و شازده کوچولو ثابت کرد که مضامینی نظیر تاب‌آوری، هدفمندی و معنویت، هستۀ معناییِ تجربۀ خواندن را شکل می‌دهند. افزون‌براین، بررسیِ اولویت‌ها نشان داد که ناشران خصوصیِ متمرکز بر ادبیات فانتزی، اقبالِ بیشتری نسبت به نهادهای سنتی یافته‌اند. درنتیجه، سیاست‌گذاریِ کارآمد در ترویج ادبیات کودک، مستلزم گذار از رویکردهای تجویزیِ بزرگسال‌محور و ایجاد پیوندی تعاملی باتجربۀ زیسته و نیازهای روان‌شناختیِ مخاطبِ واقعی است. https://cssca.ricac.ac.ir/article_241586.html براساس حکمت متعالیه فلسفه یک فعالیت بشری نظرورزانه است که حدود آن همان حدود توانایی بشری است و هدف آن استکمال نفس انسانی و تشبه به خدا است؛ اما از آن جهت که یک فعالیت بشری و یک فرایند است که در طی آن بشر به استکمال نفس می‌رسد، آماده کردن فرد برای استدلال‌ورزی بسیار مهم و ضروری است؛ چون فرد نمی‌تواند صرفاً با حفظ آموزه‌ها و براهین به استکمال برسد، بلکه صیرورت با تفکر ممکن است. بر همین اساس، ملاصدرا تصریح می‌کند که تقلید جایی در فلسفه ندارد؛ بلکه فرد باید خود با تفکر و تامل به حقایق پی ببرد. پرسش این بررسی این است که آیا می‌توان طبق مبانی صدرایی فلسفه را به کودکان آموزش داد یا خیر. ملاصدرا شروع رشد قوۀ عقل را از زمان بلوغ و رسیدن آن به کمال را حدود چهل سالگی می‌داند؛ با این حال، ازآنجاکه فلسفۀ کار قوه تعقل است فلسفه‌ورزی به معنای دقیق کلمه برای کودک نابالغ از منظر ملاصدرا طبعاً سخت است. اما از این جهت که صدرا همه ادراکات را حاوی درجه‌ای از تجرد می‌داند و نیز قوه وهم را بسیار به تعقل نزدیک می‌داند، می‌توان استنباط کرد که استفاده از قوه وهم برای آموزش فلسفه به کودکان ممکن است. این امر ازطریق آموزش فلسفه در داستان‌ها و تحلیل مسائل واقعی زندگی که حدی از جزئیت را که برای توهم لازم است دارند، ممکن می‌شود. افزون‌بر آن، ازآنجاکه منطق، در کاربرد آن، مسئله‌ای عملی است، آموزش منطق نیز می‌تواند بخشی از آن باشد؛ بنابراین مقدمات در این مقاله استدلال شده است آموزش فلسفه برای کودکان نابالغ در چارچوب حکمت متعالیه با این مبانی ممکن و مقدور است. https://cssca.ricac.ac.ir/article_243477.html هدف این پژوهش، تعیین جایگاه ادبیات کودکان و نوجوانان در کتاب‌های درسی دوره متوسطه اول و دوم (رشته ادبیات و علوم انسانی) سال 1402 است.روش پژوهش: در پژوهش حاضر، تعداد 87 کتاب درسی کلیه پایه های اول و دوم متوسطه با استفاده از روش تحلیل محتوا سطر به سطر مورد مطالعه قرار گرفتند. یافته‌ها: یافته ها نشان داد به طور کلی 349 مورد از ادبیات در کتاب های درسی مقطع اول متوسطه به کار رفته است که از آن تعداد 137 مورد شعر و 75 مورد داستان بوده است. 1143 مورد از گونه‌های مختلف ادبیات در کتاب‌های درسی مقطع متوسطه دوم به کار رفته است که از آن تعداد، شعر با 780 مورد در رتبه اول و داستان با 133 مورد در رتبه دوم بوده است. کتاب‌ علوم و فنون ادبی با 449 مورد در رتبه اول و کتاب فارسی با 392 مورد در رتبه دوم قرار گرفتند. افسانه‌های جدید با 7 مورد در رتبه اول و افسانه‌های فلسفی و دینی و حیوانات سخنگو با 3 مورد در رتبه دوم قرار گرفتند. داستان‌های تاریخی با 73 مورد در رتبه اول، داستان‌های فلسفی با 37 مورد در رتبه دوم و داستان‌های دینی و مذهبی با 29 مورد در رتبه سوم قرار گرفتند. از میان نویسندگانی که نام آن‌ها در کتاب‌های درسی ذکر شده بود، علی شریعتی و نادر ابراهیمی در رتبه اول و مطهری، قیصر امین‌پور و عبدالحسین زرین‌کوب در رتبه‌ دوم قرار گرفتند. از بین شاعران، سعدی در رتبه اول و مولانا در رتبه دوم قرار گرفت.