پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

چکیده هدف این پژوهش، تعیین جایگاه ادبیات کودکان و نوجوانان در کتاب‌های درسی دوره متوسطه اول و دوم (رشته ادبیات و علوم انسانی) سال 1402 است.

روش پژوهش: در پژوهش حاضر، تعداد 87 کتاب درسی کلیه پایه های اول و دوم متوسطه با استفاده از روش تحلیل محتوا سطر به سطر مورد مطالعه قرار گرفتند.

یافته‌ها: یافته ها نشان داد به طور کلی 349 مورد از ادبیات در کتاب های درسی مقطع اول متوسطه به کار رفته است که از آن تعداد 137 مورد شعر و 75 مورد داستان بوده است. 1143 مورد از گونه‌های مختلف ادبیات در کتاب‌های درسی مقطع متوسطه دوم به کار رفته است که از آن تعداد، شعر با 780 مورد در رتبه اول و داستان با 133 مورد در رتبه دوم بوده است. کتاب‌ علوم و فنون ادبی با 449 مورد در رتبه اول و کتاب فارسی با 392 مورد در رتبه دوم قرار گرفتند. افسانه‌های جدید با 7 مورد در رتبه اول و افسانه‌های فلسفی و دینی و حیوانات سخنگو با 3 مورد در رتبه دوم قرار گرفتند. داستان‌های تاریخی با 73 مورد در رتبه اول، داستان‌های فلسفی با 37 مورد در رتبه دوم و داستان‌های دینی و مذهبی با 29 مورد در رتبه سوم قرار گرفتند. از میان نویسندگانی که نام آن‌ها در کتاب‌های درسی ذکر شده بود، علی شریعتی و نادر ابراهیمی در رتبه اول و مطهری، قیصر امین‌پور و عبدالحسین زرین‌کوب در رتبه‌ دوم قرار گرفتند. از بین شاعران، سعدی در رتبه اول و مولانا در رتبه دوم قرار گرفت.

چکیده با ظهور نسل Z به عنوان بومیان دیجیتال، فضای مجازی برای آنان از یک ابزار ارتباطی صرف به بستر اصلی زیست و هویت‌یابی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف کالبدشکافی سلسله‌مراتب انگیزشی نوجوانان ایرانی (۱۵ تا ۱۸ سال) در مواجهه با اکوسیستم پلتفرمی و شبکه‌های اجتماعی، با تکیه بر «نظریه استفاده و خشنودی» انجام شده است. این مطالعه با استفاده از روش‌های اسنادی و پیمایشی در سطح ملی انجام گرفته و داده‌های آن از یک نمونه ۱۷۵۶ نفری از نوجوانان در سراسر کشور استخراج و تحلیل شده است. تحلیل داده‌ها حاکی از یک وارونگی انگیزشی هشداردهنده است؛ برخلاف تصورات مبنی بر عاملیت و کنشگری فعال نسل جدید، الگوی مسلط رفتاری آنان «پرسه‌زنی دیجیتال»، «کمین‌گری» و مصرف منفعلانه است. در هرم انگیزشی این نسل، مؤلفه‌های «فراغت دیجیتال»، «مصرف محصولات سرگرمی» و «فرار از واقعیت» در رأس قرار دارند (با ۶۲.۹ درصد تمایل بالا). در مقابل، انگیزه‌های توسعه‌محور، علمی، کارآفرینی و مشارکت مدنی در پایین‌ترین سطح هرم (کف هرم) محبوس مانده‌اند که بازتاب‌دهنده پدیده «سیاست‌زدایی» و اتمیزه شدن این نسل است. همچنین، پلتفرم‌های تصویرمحور (مانند اینستاگرام با ۷۱ درصد) بیشترین نفوذ را دارند و مقاومت در برابر پلتفرم‌های بومی عمدتاً ریشه در کیفیت پایین امکانات و دغدغه‌های حریم خصوصی دارد. فضای مجازی برای نوجوانان ایرانی دارای هویتی «چهل‌تکه»، به مثابه یک «مسکن روان‌شناختی» برای تاب‌آوری در برابر اضطراب‌های ساختاری، محدودیت‌های فیزیکی و بحران هویت عمل می‌کند.

چکیده این پژوهش با هدف شناسایی و تدوین الگوهای خشونت اجتماعی علیه کودکان و نوجوانان در ایران انجام شد. برای دستیابی به درکی عمیق و چندبعدی از این پدیده، از روش فراترکیب کیفی بر اساس مدل ساندلوسکی و باروسو (2007) استفاده گردید. در این راستا، با انجام یک جستجوی نظام‌مند و اعمال ملاک‌های ورود و خروج، 29 مطالعه تجربی منتشرشده در بازه زمانی 1381 تا 1402 انتخاب و مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که چهار عامل اجتماعی (بی‌سازمانی خانوادگی، همنشینی افتراقی، ضعف سرمایه اجتماعی، ناکامی اجتماعی، کنترل اجتماعی، سابقه رفتار پرخطر، جامعه‌پذیری خشونت)؛ فرهنگی (ضعف باورهای دینی، فضای‌آموزشی کژکارکرد، استفاده از رسانه‌های جمعی، سبک‌زندگی زهرآگین، سبک تربیتی خشن، سرمایه فرهنگی پایین)؛ روانی (ضعف سلامت روانی، تاب آوری پایین، بحران هویت، خشونت‌طلبی، پذیرش هویت منحرفانه) و اقتصادی (بحران اقتصادی، مشکلات مالی، فشار کاری و تبعیض و نابرابری اقتصادی) در عادی شدن و افزایش خشونت اجتماعی علیه کودکان و نوجوانان مؤثر بوده است.

چکیده در این پژوهش، بازنمایی کودک‌آزاری در چهار دهه پس از انقلاب اسلامی با استفاده از نظریه «بازنمایی» و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. سوال اصلی این پژوهش آن است که در هر دوره تاریخی، کودک‌آزاری چگونه بازنمایی شده است و این بازنمایی چه نسبتی با تحولات اجتماعی و فرهنگی هر دوره دارد. یافته‌های مطالعه حاضر نشان می‌دهد فیلم‌های هر دوره، با توجه به تحولات مهم زمانه، بر تغییری در مورد جایگاه کودکان تاکید کرده‌ و بر اساس آن، بازنمایی متفاوتی از کودک‌آزاری ارائه می‌کنند. در دهه 60، جایگاه کودکان در ارتباط با ارزش‌های سنتی و خانوادگی تعریف می‌شود و بازنمایی کودک‌آزاری در این دهه نشان از «رفتار سرکوب‌گرانه» است. در دهه 70، جایگاه کودکان با نگاهی انتقادی و تاکید بر ضرورت بازنگری تعریف می‌شود و بازنمایی کودک‌آزاری با نفی سرکوب‌گری همراه است و بر اهمیت ایجاد رابطه عاطفی با کودک، عدم غفلت و همچنین احترام به حریم بدن کودک تاکید‌ می‌شود. در دهه 80، جایگاه کودکان دوگانه است، از یک سو با سرکوب‌های ساختاری مواجه هستند و از سوی دیگر در ارتباط با جامعه مدرن تعریف می‌شوند. بازنمایی کودک‌آزاری در این دوره بر رشد و شکوفایی فردی و فردیت تاکید دارد. در دهه 90، جایگاه کودکان در رابطه با خانواده مدرن مورد توجه است و بازنمایی کودک‌آزاری با نگاهی انتقادی به خانواده مدرن همراه است که مادر مدرن در مرکز آن قرار دارد.

چکیده در دهه‌های اخیر، بازی‌های رایانه‌ای به بخشی مهم از زندگی نوجوانان و جوانان تبدیل شده‌اند و زمان قابل توجهی از اوقات فراغت آن‌ها را به خود اختصاص می‌دهند. این پژوهش با هدف بررسی رویکرد تربیتی بازی ویدئویی آمریکایی «ندای وظیفه» تأثیرات آن بر نوجوانان و جوانان انجام شده است. با استفاده از روش پیمایشی و پرسشنامه، داده‌های۴۲۰ نفر از نوجوانان و جوانان فعال درزمینۀ بازی‌های رایانه‌ای، جمع‌آوری و تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که این بازی به‌طور معناداری بر افزایش خشونت، نهادینه‌سازی الفاظ رکیک و تقویت ضدیت با ملیت تأثیرگذار است. براساس تحلیل رگرسیونی، الفاظ رکیک با ضریب ۲۱۸/۰ بیشترین تأثیر را داشته، درحالی‌که خشونت و ضدیت با ملیت به‌ترتیب با ضرایب ۲۰۷/۰ و ۱۶۸/۰ در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند. این نتایج بر لزوم توجه به شاخص‌های تربیتی در طراحی بازی‌ها و آموزش والدین و مربیان برای مدیریت استفاده از این رسانه تأکید می‌کند.

چکیده فناوری‌های نوین ارتباطی و فضای مجازی به قدری گسترش پیدا کرده‌اند که گروههای سنی پایین نیز درگیر آن هستند و به نوعی کاربر آن محسوب می‌شوند. در این مطالعه به نحوه مواجهه کودکان با اینترنت و نوع استفاده از آن پرداخته شده است. این مطالعه به روش پیمایش و با ابزار پرسشنامه صورت گرفته است و به ابعاد مختلف استفاده از اینترنت توسط کودکان پرداخته است. یافته‌های این مطالعه نشان داد که 22.4 درصد کودکان و نوجوانان گفته‌اند در اینترنت هیچ احساس امنیتی ندارند و احساس امنیت 42.5 درصد آن‌ها کم است. در مقابل 33.4 درصد احساس امنیت زیاد یا خیلی‌زیاد دارند. 56.4 درصد کودکان و نوجوانان کاربر اینترنت گفته‌اند از پروفایل شخصی خودشان استفاده می‌کنند. در مقابل 42 درصد فاقد پروفایل شخصی هستند. طبق نتایج آزمون‌های آماری، پسرها (59.9 درصد)، بیش از دخترها (54.7 درصد)، نوجوانان 13 تا 17 سال (59.4 درصد)، بیش از کودکان 9 تا 12 سال (55.7 درصد) و همچنین کودکان و نوجوانان ساکن در مناطق شهری (59.3 درصد)، بیش از هم‌سالانشان در مناطق روستایی (50.1 درصد) دارای پروفایل شخصی هستند. 16 درصد کودکان و نوجوانان کاربر اینترنت، نمی‌دانند دکمة مسدودکردن اینستاگرام چیست و 39.1 درصد ازاین گزینه استفاده کرده‌اند. 23.2 درصد از گزینة گزارش در اینستاگرام اطلاعی ندارند و 23 درصد از این گزینه استفاده کرده‌اند. با توجه به یافته‌های مطالعه حاضر، توجه به آموزش و تربیت کودکان در حوزه استفاده درست از اینترنت هم از سوی خانواده‌ها و هم از سوی نهادهای آموزشی و تربیتی ضرورت بسیاری پیدا می‌کند.

چکیده در عصر حاضر، فضاهای مجازی و دیجیتال به بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی گروه سنی نوجوانان و جوانان تبدیل شده است. ارزش صنعت بازی به میلیاردها دلار افزایش‌یافته است و بازیکنان چیزی حدود سه میلیارد ساعت در هفته را صرف بازی‌کردن می‌کنند. افراد به روش‌های مختلف می‌توانند بازی را تجربه کنند: روی تلفن‌های همراه خود، صفحه تلویزیون، وب‌سایت‌ها، واقعیت مجازی و حتی شبکه‌های اجتماعی. گستره پلتفرم‌ها، کانال‌ها و ژانرهای ارائه‌شده برای انواع مختلف بازیکنان بسیار زیاد است و به نظر می‌رسد صنعت بازی برای تبدیل‌کردن بازی‌ها به یک‌روند اصلی در حوزۀ سرگرمی، محدودیت‌ها را شکسته است. یکی از مکان‌های مهم گیم‌نت‌ها هستند که به‌عنوان محیط‌هایی که امکان دسترسی به بازی‌های ویدئویی را فراهم می‌کنند، نقش مهمی در شکل‌گیری رفتارها و نگرش‌های آنان ایفا می‌کنند. این مطالعه با استفاده از داده‌های جمع‌آوری‌شده از ۵۲۰ شرکت‌کننده از شهر تهران، به تحلیل تأثیرات مثبت و منفی این فضاها بر روی مهارت‌های اجتماعی، عملکرد تحصیلی و سلامت روانی کودکان و نوجوانان می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهند که نظارت والدین و کیفیت تعاملات اجتماعی می‌توانند تأثیرات منفی بازی‌های رایانه‌ای را کاهش دهند. همچنین، یافته‌ها حاکی از آن است که بازی‌های ویدئویی می‌توانند به بهبود مهارت‌های حل مسئله کمک کنند، اما مواجهه با محتوای خشن و تجربه‌های منفی در گیم‌نت‌ها می‌تواند تأثیرات منفی بر سلامت روانی و رفتار اجتماعی افراد داشته باشد. این پژوهش به بررسی تأثیر فضای گیم‌نت‌ها بر رویکرد تربیتی کودکان و نوجوانان می‌پردازد.

چکیده فنّاوری‌ها و فرهنگ دیجیتال بدون تردید زیست کودکان را بیش از هر گروه دیگری تحت تأثیر قرار داده و ارزش‌ها و ماهیت متفاوتی به دوره زندگی آن‌ها بخشیده است. پیشگامی نوجوانان در استفاده از فرهنگ دیجیتال، جهان زندگی متفاوتی را پیش روی آن‌ها قرار داده و استقلال عمل و قدرت آن‌ها را ارتقا می‌دهد. مقاله حاضر در سنت مطالعات فرهنگی و با استفاده از برخی پژوهش‌های کمی و کیفی به دنبال شناسایی عادت‌واره‌ها، ذهنیت‌ها و تجارب متفاوت برآمده از تجارب مجازی و دیجیتال جدید نوجوانان در ایران است. استدلال این است که رسانه‌های دیجیتال با ارتقا جایگاه نسلی نوجوانان آن‌ها را در معرض تجاربی فشرده و متفاوت قرار می‌دهند که درنتیجه آن روابط آن‌ها را با خویش، بزرگسالان (خانواده) و اجتماع اطراف را دستخوش تغییرات رادیکالی ساخته است. شبکه‌های اجتماعی اگرچه با درگیر ساختن نوجوانان با تجارب مازاد شناختی، عاطفی و نیز با فراهم کردن جواز عبور از مرزبندی‌های مختلف فرهنگی و اخلاقی، زندگی آن‌ها را پیچیده‌تر و گاه با ابهام و دوسویگی بیشتری همراه ساخته است، بااین‌حال در وجه مثبت، تراکم تجارب مجازی و دیجیتال ظرفیت خودآگاهی، بازاندیشی و تعهد و مسئولیت‌پذیری بیشتری را برای آن‌ها مهیا می‌سازد.

چکیده هدف این مقاله تحلیل نحوۀ برساخت ابرقهرمانان زن در دو انیمیشن محبوب کودکان ایرانی بوده است. امروزه انیمیشن‌ها یکی از مهمترین رسانه‌های مصرفی کودکان هستند. انیمیشن‌ها نقش مهمی در انتقال ارزش‌های فرهنگی و هنجارهای اجتماعی دارند و شخصیت‌های اصلی انیمیشن‌ها برای بسیاری از کودکان به‌عنوان یک الگو عمل می‌کنند. یک موضوع چالش‌برانگیز این است که امروزه بخش عمده انیمیشن‌هایی که کودکان تماشا می‌کنند، غیرایرانی هستند و شخصیت‌های اصلی و ابرقهرمان‌های بازنمایی‌شده در آن‌ها به‌عنوان الگوی فرهنگی و اخلاقی برای کودکان ایفای نقش می‌کنند. طی سال‌های اخیر، ابرقهرمان‌های زن نیز در برخی انیمیشن‌ها معرفی شده‌اند که به‌طور خاص می‌توانند از سوی دختران تقلید شوند. بر همین اساس، در این مقاله دو انیمیشن محبوب «دختر کفشدوزکی» و «یخ‌زده» از منظر ویژگی‌های شخصیت ابرقهرمان تحلیل شده‌اند. در این مقاله تحلیل متن این آثار به کمک روش تحلیل مضمون انجام شده است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که بازنمایی ابرقهرمانان زن در انیمیشن‌های محبوب کودکان ایرانی، با ترکیبی از عناصر سنتی و مدرن همراه است. از یک‌سو، تأکید بر ویژگی‌هایی چون شجاعت، ماجراجویی و استقلال می‌تواند الگوهای مثبتی برای مخاطبان فراهم کند. ازسوی‌دیگر، حضور عناصر کلیشه‌ای مانند زیبایی ظاهری، رقابت‌های عاشقانه و روابط پیچیده، به‌ویژه برای دختران کودک ایرانی چالش‌برانگیز است. بنابراین، با توجه به نقش تعیین‌کنندۀ انیمیشن‌ها در هویت‌یابی کودکان، سیاستگذاری و سرمایه‌گذاری گسترده در صنعت انیمیشن و معرفی الگوهای بومی با ملاحظه ارزش‌های فرهنگ ایرانی-اسلامی الزامی است.

چکیده تعلیم‌وتربیت بیش از هر فعالیت اجتماعی دیگر در تاریخ معاصر جهان مورد توجه بوده و تقریباً تمام توانایی‌­ها و فعالیت‌­های فرد، محصول آموزش­‌هایی است که در طول زندگی فرا می‌گیرد. در سال­‌های اخیر، آموزش موسیقی به‌عنوان یک ابزار آموزشی جهت افزایش ذوق زیبایی‌­شناسانه و بالا بردن بازدهی و بهبود عملکرد تحصیلی افراد، مورد توجه ساختارهای آموزشی قرار گرفته است. این پژوهش در پی پاسخ به این سؤال اساسی بوده است که آیا آموزش موسیقی در ایران به بهبود عملکرد تحصیلی دانش­‌آموزان منتهی می­‌شود یا خیر؟ این پژوهش با روش مروری نظام­‌مند به بررسی مجموعه مقالاتی که در این حوزه در کشور نوشته شده، پرداخته است. دستیابی به مقالات با بررسی سه پایگاه داده علمی اصلی در ایران انجام شده و صرفاً به تحقیقاتی که روش انجام پژوهش علمی در آن­ها به درستی رعایت شده، توجه نهایی شده است. از میان 47 مقاله شناسایی‌شده، شش مقاله انتخاب و بررسی و تحلیل شد. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، آموزش موسیقی تأثیر مثبتی بر بهبود عملکرد تحصیلی افراد داشته و در تقویت فرایند یادگیری در دروسی خاص مانند ریاضی و ادبیات هم تأثیر مستقیمی دارد.

چکیده تحقیق حاضر، به بررسی و تحلیل مسائل فرهنگی و اجتماعی کودکان و نوجوانان پرداخته است. با توجه به تحولات فرهنگی و اجتماعی عصر جدید مانند پیچیدگی‌های فرهنگی و اجتماعی ناشی از تقابل سنت و مدرنیته، جهانی‌شدن، و تاثیرات فناوری، چالش‌های بسیاری در مسیر رشد و تربیت این گروه سنی ایجاد کرده است که ضرورت شناخت دقیق این مشکلات را دوچندان می‌کند. دوران کودکی و نوجوانی به دلیل شکل‌گیری هویت و باورها، مرحله‌ای حساس است که عوامل محیطی، خانواده، آموزش، رسانه و جامعه نقش تعیین‌کننده‌ای در آن دارد. هدف این پژوهش شناسایی و تحلیل مسائل و مشکلات فرهنگی و اجتماعی کودکان و نوجوانان از منظر صاحبنظران فرهنگی و اجتماعی به منظور ارائه راهکارهایی جهت ارائه راهکار هایی در برابر آنها است. برای این منظور مصاحبه هایی عمیق با کارشناسان و مسئولان فرهنگی و اجتماعی در زمینه های مرتبط با باورها، اعتقادات، نگرش ها و اوقات فراغت و رابطه با خانواده و جامعه بررسی های مختلف صورت گرفت و حاصل مصاحبه ها با استفاده از نرم افزار مکس کیودا کد گذاری شد و با روش تحلیل مضمون مورد تحلیل قرار گرفت . آنگاه چالش های کد گذاری شده در 2 بعد فرهنگی و اجتماعی مورد اولویت بندی قرار گرفت. یافته‌های حاصل از مصاحبه‌ها نشان داد که ارتباطات در فضای مجازی و تضعیف باورهای دینی و مذهبی از جمله مهم‌ترین چالش‌هایی هستند که نوجوانان با آن مواجه‌اند. در ادامه، مسائلی نظیر الگوبرداری از فرهنگ‌های بیگانه، تأثیرات اجتماعی، مشکلات مرتبط با فرزندپروری، و بحران هویت به‌عنوان دیگر اولویت‌های مهم شناسایی شدند.