پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

هویت دانش‌آموزی؛ مطالعۀ موردی دانش‌آموزان دختر دبیرستانی دهۀ 80 شهر اندیشه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
2 استادیار جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
چکیده
هدف پژوهش پیش‌رو، بررسی هویت دانش‌آموزی بین دانش‌آموزان دختر دبیرستانی دهه ۱۳۸۰ در شهر اندیشه است. پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای مضمون‌محور انجام شده است. جامعۀ پژوهش را دخترانی تشکیل داده‌اند که دوران تحصیل دبیرستان خود را در دهۀ۸۰ شمسی و در مدارس اندیشه گذرانده‌اند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۳ نفر و نمونه‌گیری هدفمند تا اشباع داده گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA و طی مراحل کدگذاری باز، استخراج مضامین و تفسیر، صورت گرفت. پژوهش نشان می‌دهد که از یک ‌سو ارزش‌های مادی و نابرابری اجتماعی تقویت و از سوی دیگر ارزش‌های مذهبی و آرمانی تضعیف شده‌اند و این تغییرات بر انتظارات، نقش‌ها و تصور از هویت دانش‌آموزی اثرگذار بوده است. دانش‌آموزان این نسل در روایت‌های خود مدرسه را نه فقط نهادی آموزشی، بلکه عرصه‌ای می‌بینند که انتظارات خانواده (عمدتاً در قالب اقتدار و تصمیم‌گیری بالابه‌پایین)، سازوکارهای مدرسه (روش‌های آموزشی، سیاست‌های انضباطی)، گروه همسالان و تأثیر رسانه‌های نوظهور را هم‌زمان و حتی متعارض تجربه می‌کنند. داده‌ها حاکی از آن است که دانش‌آموزان اغلب حضور خود را در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی کم‌رنگ توصیف می‌کنند و احترام به والدین را بیشتر در قالب تمکین و فاصله نسلی می‌بینند. نقش مدرسه - خانواده مبتنی بر انتظار موفقیت تحصیلی و نه الزاماً مشارکت یا گفت‌وگوست. در بُعد روابط اجتماعی و دوستی، تحول نقش گروه‌های همسال و فشارهای آموزشی پررنگ شده و هم‌زمان با گسترش رسانه‌های جمعی و فناوری، چالش‌های جدیدی برای هویت‌یابی پدید آمده است. تحلیل مضمون مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که هویت دانش‌آموزی دهۀ۸۰، برآیند تعامل پیچیده میان انتظارات نهادی، مناسبات خانوادگی، الگوهای فرهنگی و تجربه‌های فردی است و فاقد یک الگوی ثابت و قابل‌تعمیم به نسل‌های قبل و بعد است. 
کلیدواژه‌ها

ابراهیم صالحی عمران و طناز شکیباییان (1386). بررسی میزان توجه به مؤلفه‌های هویت ملی در کتاب‌های درسی دوره آموزش ابتدایی، فصلنامه مطالعات ملی. 8 (29)، 63 - 84.            Dor:20.1001.1.1735059.1386.8.29.3.7
اقباله عزیزخانی، و صغری ملک‌پور (1392). ریشه‌های هویت‌جویی دانش‌آموزان دختر دبیرستانی شهرستان خلخال، سال تحصیلی ۹۲-۹۱، مطالعات جامعه‌شناختی جوانان،4 (11)، 81 -94.
رفیع‌پور، فرامرز (۱۳۷۸). آناتومی جامعه: درآمدی به جامعه‌شناسی توسعه و نابرابری. تهران: شرکت سهامی انتشار.
ساکی، ریاض (1398). رسالت آموزش‌وپرورش در تربیت دانش‌آموزان با هویت مستقل دینی و ملی نسل آینده (دلایل و راهکارها)، اولین همایش ملی آموزش، کارآفرینی، توسعه (فرصت‌ها، چالش‌ها، راهکارها)؛ بندرعباس،
https://civilica.com/doc/1545334
صمدی، معصومه (1401). بررسی علل آسیب پذیری نظام آموزشی در پرورش هویت دینی دانش‌آموزان، فصلنامۀ مطالعات ملی، 23 (3)، 33- 54.                                          Dor: 20.1001.1.1735059.1401.23.91.2.5
علی‌زاده اقدم، محمدباقر؛ شیری، محمد و سجاد اوجاقلو (1389). نقش آموزش در ارتقا شاخص‌های هویت ملی؛ (بررسی موردی دانش‌آموزان شهر زنجان). تحقیقات فرهنگی ایران، 3 (9). 181-206.
 https://doi.org/10.7508/ijcr.2010.09.006
لطف‌آبادی، حسین (1382). پژوهش در وضعیت و نگرش مسائل جوانان ایرانی. فصلنامه مطالعات جوانان، 1، 12- 32.
رضایی کلانتری، مرضیه؛ حسن‌زاده، رمضان و سید محسن موسوی (1391). تاثیر مولفه‌های آموزش و پرورش در شکل‌گیری هویت ملی دانش آموزان. فصلنامه رهبری و مدیریت آموزشی، 5 (3)، 51-71.
ژیان باقری، معصومه؛ رستمی، ایوب و محمد سلیمان‌نژاد (1398). عوامل جامعه‌شناختی موثر بر شکل‌گیری هویت اجتماعی دختران دانش‌آموز دوره متوسطه شهر اهواز، مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، 18 (43)، 91-112.
ناصری، مجید و معصومه ژیان باقری (1401). اثربخشی رویکرد شناختی مبتنی بر آموزه‌های معنوی بر سبک هویت دانش آموزان، مجلۀ مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی (موسسه آموزش عالی نگاره)، 5 (45)، 49-61.
نیازی، شیوا (1400). نقش آموزش‌وپرورش در هویت‌یابی دانش‌آموزان (با تاکید بر تاثیر آن در کاهش آسیب‌های اجتماعی)، اولین کنفرانس بین‌المللی علوم تربیتی، روانشناسی، علوم ورزشی و تربیت بدنی؛ ساری،
https://civilica.com/doc/1456719
Alizadeh Aghdam, M. B., Shiri, M., & Ojaghloo, S. (2010). The role of education in enhancing national identity indicators: A case study of students in Zanjan city. Iranian Cultural Research, 3(9), 181-206. https://doi.org/10.7508/ijcr.2010.09.006 [in Persian] 
Bagheri, M., Rostami, A., & Soleimannejad, M. (2019). Sociological factors affecting the formation of social identity among female high school students in Ahvaz. Strategic Studies of Sports and Youth, 18(43), 91-112. [in Persian] 
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101.
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches (4th ed.). Sage.
Deci, E. L., & Ryan, R. M (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68-78.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Plenum Press.
Ebrahimi Saleh Omran, & Shakibaian, T. (2007). Investigating the extent of attention to components of national identity in primary school textbooks. National Studies Quarterly, 8(29), 63-84. https://dorl.net/dor/20.1001.1.1735059.1386.8.29.3.7 [in Persian] 
Eghbaleh Azarikhani, & Malekpour, S. (2013). Roots of identity-seeking among high school female students in Khalkhal County, academic year 2012-2013. Sociological Studies of Youth, 4(11), 81-94. [in Persian] 
Erikson, E. H. (1968).‌Identity: Youth and crisis.‌W. W. Norton & Company.
Graneheim, U. H., & Lundman, B. (2004). Qualitative content analysis in nursing research: concepts, procedures and measures to achieve trustworthiness. Nurse Education Today, 24(2), 105-112.
Lutfabadi, H. (2003). Research on the status and attitudes of Iranian youth issues. Youth Studies Quarterly, 1, 12-32. [in Persian] 
Marcia, J. E. (1966). Development and validation of ego-identity status. Journal of Personality and Social Psychology, 3(5), 551-558.
McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100-122.
McAdams, D. P. (2008). Personal narratives and the life story. In O. P. John, R. W. Robins, & L. A. Pervin (Eds.) , Handbook of personality: Theory and research (3rd ed., pp. 242-262). Guilford Press.
Milner, H.R. (2010). Culture, Curriculum, and Identity in Education. In: Milner, H.R. (eds) Culture, Curriculum, and Identity in Education. Palgrave Macmillan, New York.
Naseri, M., & Zhian Bagheri, M. (2022). The effectiveness of a cognitive approach based on spiritual teachings on students’ identity style. Journal of Psychological Studies and Educational Sciences (Negareh Institute of Higher Education), 5(45), 49-61. [in Persian] 
Piaget, J. (1972). The psychology of the child. New York: Basic Books.
Rafipour, F. (1999). Anatomy of society: An introduction to the sociology of development and inequality. Tehran: Enteshar Company. [in Persian] 
Rezaei Kalantari, M., Hasanzadeh, R., & Mousavi, S. M. (2012). The impact of educational components on the formation of students’ national identity. Educational Leadership and Management Quarterly, 5(3), 51-71. [in Persian] 
Rodriguez, L., Schwartz, S. J., & Whitbourne, S. K. (2010). American identity revisited: The relation between national, ethnic, and personal identity in a multiethnic sample of emerging adults. Journal of Adolescent Research, 25(2), 324-349.
Saki, R. (2019). The mission of education in fostering students with independent religious and national identities for the future generation (reasons and strategies). First National Conference on Education, Entrepreneurship, and Development (Opportunities, Challenges, Solutions), Bandar Abbas, Iran. https://civilica.com/doc/1545334 [in Persian] 
Samadi, M. (2022). Examining the causes of vulnerability in the educational system in fostering students’ religious identity. National Studies Quarterly, 23(3), 33-54. https://dorl.net/dor/20.1001.1.1735059.1401.23.91.2.5 [in Persian] 
Silver, C., & Lewins, A. (2014). Using Software in Qualitative Research: A Step-by-Step Guide (2nd ed.). Sage.
Weidman, John & Jacob, W. & Casebeer, Daniel. (2014). Conceptualizing Teacher Education in Comparative and International Context., 25, pp.115-145.
Niazi, S. (2021). The role of education in students’ identity formation (with an emphasis on its impact on reducing social harms). First International Conference on Educational Sciences, Psychology, Sports Sciences, and Physical Education, Sari, Iran. https://civilica.com/doc/1456719 [in Persian]