پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

مطالعه انگاره‌های مخاطب‌ زائرین نوجوان از زیارت در حرم مطهر رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین مهربانی فر 1
فاطمه افتخاری خراسانی 2
1 استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
2 کارشناسی ارشد مردم‌شناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22083/cssca.2025.519848.1062
چکیده
شناخت مخاطب - زائرین نوجوان به‌عنوان یکی از گروه‌های محوری در مخاطب‌شناسی برنامه‌های زیارت، از ملزومات مقدماتی خدمت‌رسانی صحیح و اثربخش به ایشان و فعال‌کردن هر چه بیشتر ظرفیت‌های هویت‌آفرین و انسجام‌بخش زیارت است. پژوهش حاضر به طور خاص به مطالعه انگاره‌های مخاطب - زائرین نوجوان از زیارت در حرم مطهر رضوی پرداخته است؛ به این صورت که با استفاده از روش پدیدارشناسی انگاره‌ و تجربه زیسته زائرین نوجوان دهه هشتادی از زیارت، امام رضا (ع) و زندگی ایشان، حرم مطهر و برنامه‌های آن، انگاره نسبت به خادمین و تفریح در مشهد موردمطالعه قرار گرفته است. مجموع یافته‌های حاصل از این پژوهش در وجوه اشتراک و افتراق انگاره مخاطب زائرین نوجوان دهه هشتادی از زیارت را می‌توان در نسبت با دو مؤلفه کلی «انگاره عاطفه محور از انسان کامل» - بامعرفت حداقلی نسبت به جایگاه امامت و خاصه امام رضا علیه‌السلام - و «بازتعریف زیارت در چارچوب شخصی» - با فردی و ذوقی شدن مناسک و فاصله‌گرفتن از انگاره سنتی غالب درگذشته، خلاصه نمود. بر همین اساس تقویت بعد شناختی و معرفتی نسل جدید نوجوانان از امامت و به طور خاص امام رضا علیه‌السلام با تصویرسازی جامع از شخصیت و سیره حضرت رضا علیه‌السلام و تقویت زمینه‌های مشارکت نوجوانان در برگزاری آیین‌ها و خدمات زیارت از جمله پیشنهاداتی است که می‌تواند موردتوجه سیاست‌گذاران حوزه زیارت و نوجوان در آستان قدس رضوی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
نوجوان
حرم مطهر رضوی
مخاطب شناسی
زیارت
انگاره

موضوعات

عنوان مقاله English

Study of the Mental image of Adolescent Pilgrims Regarding Pilgrimage at the Holy Shrine of Imam Reza

نویسندگان English

Hossein Mehrabanifar 1
Fatemeh Eftekhari Khorasani 2
1 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
2 Master’s graduate in Anthropology, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction: Adolescence, as one of the most sensitive and pivotal stages of human life, plays a central role in shaping individual and social identity. During this period, adolescents experience various social roles and identities before their identity is fully established, highlighting the importance of transmitting cultural heritage and strengthening social cohesion. In this context, religious rituals and practices-especially pilgrimage (Ziyarat)-are among the most significant sources of identity construction and socialization for Iranian adolescents. In Shia Islam, pilgrimage is not only a devotional act but also a means of deep spiritual connection with God, the Imams, and fellow pilgrims, fostering self-reflection and personal growth.
However, due to technological advancements, the rise of social media, and cultural transformation, the new generation of adolescents has developed different needs, interests, and perceptions compared to previous generations. While still engaging with traditional practices such as pilgrimage, the quality and nature of their experiences have shifted. Hence, understanding adolescents’ perceptions, motivations, and lived experiences of pilgrimage-particularly at the Imam Reza shrine-is essential for designing effective cultural and identity-building programs.
The present study aims to identify and analyze the mental perceptions and lived experiences of adolescent pilgrims at the Imam Reza shrine (those born in the 1380s SH) to represent their motivational and cognitive perspectives and to provide insights for revising cultural and pilgrimage services in line with the characteristics of the new generation.
Methodology: This study adopted a qualitative approach using phenomenology to gain a deep understanding of adolescents’ lived experiences, especially in cognitive and emotional domains. Data were collected through in-depth, semi-structured interviews with adolescents born in the 2000s who had visited the Imam Reza Holy Shrine. Thematic analysis was applied to extract core perceptions, motivations, and attitudes toward Imam Reza (peace be upon him), the shrine, rituals, and related cultural programs.
Findings: The pilgrimage experience of adolescents born in the 2000s displays distinct characteristics compared with earlier generations. Two key components emerge:
a) Emotion-centered perception of the Perfect Human: Adolescents generally approach pilgrimage with limited theological knowledge of Imamate, perceiving Imam Reza primarily as an emotional and ideal figure rather than a religious authority. Their connection is shaped more by affect and the search for spiritual refuge than by doctrinal understanding.
b) Personalized pilgrimage experience: Pilgrimage is redefined as a personal and introspective practice-an opportunity for peace, reflection, and leisure-rather than a collective religious duty. Adolescents favor interactive and innovative programs over repetitive rituals and show an inclination toward rational inquiry and experiential engagement.
Discussion and Conclusion: For adolescents born in the 1380s SH, pilgrimage has evolved from a traditional collective ritual into a personal, emotional, and reflective experience. Their limited religious knowledge coexists with a strong desire for authenticity, innovation, and rational understanding.
Accordingly, it is recommended to strengthen adolescents’ cognitive understanding of the Imamate and the personality of Imam Reza (peace be upon him), promote their active participation in shrine-related programs, and design cultural activities attuned to their needs and reasoning-oriented worldview.
These insights can serve as a foundation for enhancing the cultural and pilgrimage services of the Imam Reza Holy Shrine and activating its identity-forming and cohesion-building potential for the new generation.

کلیدواژه‌ها English

Adolescent
The Holy Shrine of Imam Reza
Audience Analysis
Pilgrimage
mental image
آسایش، محمدحسن، مجیدی، مجید، جلالی جواران، رحمان و الهه گلپاشا (1403). واکاوی تجارب زیسته نوجوانان پسر از اوقات فراغت و فضای مجازی در دوران همه‌گیری کرونا، پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان، 2(1)، 133-166.                                                                Doi: 10. 2083/cssca.2024.460373.1020
اکبری، سهند، قلی‌پور، آرین و عباس نرگسیان (۱۴۰۰). مروری بر نسل‌های منابع انسانی در محیط‌های کاری، حکمرانی و توسعه، 1(4)، 4-35.                    Doi: 10.22111/jipaa.2021.154558 
اکبری، زهرا، حسینی، آیین و نعمت‌الله فاضلی (1399). تحلیل فرهنگی نسبت میان زیارت و عرفی گرایی در جامعه معاصر ایران: مطالعه مردم نگارانه زیارت امام رضا (ع) از منظر انسان‌شناسی، اسلام و علوم اجتماعی، 12(23)، 79-106.
اکبری، زهرا و نعمت‌الله فاضلی (1396). تغییرات معناشناختی کنش زیارت از منظر انسان‌شناسی تفسیری: مطالعه موردی زائران امام رضا (ع)، اسلام و علوم اجتماعی، 9(17)، 17-40.    Doi: 10. 0471/soci.2020.3656.1309 
باهنر، ناصر (1391)، آموزش مفاهیم دینی همگام با روانشناسی رشد، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
بوذری‌نژاد، یحیی، جمال‌زاده، محمدحسین و علی حاتم زاده (1398). پدیدارشناسی کنش زیارت امام رضا (ع)؛ مطالعه موردی در زمستان 1398، فصلنامه علمی فرهنگ رضوی، 12(45)، 25-75.
Doi: 10.22034/farzv.2023.375928.1831 
پروری، پیمان (1398). خوانشی نو از روش پدیدارشناسی؛ بنیان‌های فلسفی، رویکردها و چارچوب اجرای تحقیق پدیدارشناسی، مطالعات جامعه‌شناسی، 12(44)، 87-106.              Doi: 10.30495/jss.2019.669587
پویافر، محمدرضا (1397). سنخ‌شناسی زیارت؛ مطالعه‌ای در میان زائران حرم رضوی، جامعه‌شناسی ایران، 19(3)، 78-107.                             Doi: 10.22034/jsi.2019.37915
تن، الکسیس (1396). نظریه‌ها و پژوهش‌های ارتباط‌جمعی، ترجمه نعیم بدیعی، تهران: انتشارات همشهری.
حسین‌خانی، هادی (1385)، نگاهی به تحوّلات دوران نوجوانی (جسمی، جنسی، شناختی و اخلاقی)، معرفت، 104، 26-33. 
روشندل اربطانی، طاهر، بشیر، حسن، پور عزت، علی‌اصغر و سیدجمال الدین حسینی (1394). طراحی مدل سازگارسازی رسانه گری آیین زیارت در شبکه‌های اجتماعی، دین و ارتباطات، 22(2)، 63-86. 
ریدر، ایان (1400). زیارت، ترجمه داریوش رضاپور، تهران: نشر سینا.
شرف‌الدین، سید حسین (1399). مخاطب شناسی در ارتباطات تبلیغی (با رویکرد مخاطب در تبلیغ سنتی)، تهران: نشر بین‌الملل.
صفاریان، محمدعلی، فتحی، ابراهیم و جهاندار امیری (1403). بایسته‌های تولید و پخش اخبار نوجوانان دهه هشتادی شهر تهران در رسانه ملی، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، 7(1)، 181-208.
Doi: 10.22034/jiscm.2024.405576.1531 
طالبی، ابوتراب و براق علی‌پور، الهه (1394). گونه شناسی زیارت و دینداری زائران معناکاوی کنش زیارت زائران امام رضا (ع)، فصلنامه علوم اجتماعی، 22(69)، 75-106.                            Doi: 10.22054/qjss.2015.1737
عاملی، سعیدرضا و منصوره حجاری (1397). مطالعه انگاره‌های ذهنی تشکل‌های دانشجویی دانشگاه تهران: انگاره‌های شخصی انجمن اسلامی و خویشتن بسیج دانشجویی، تحقیقات فرهنگی ایران، 11(3): 103-130.
Doi: 10.22631/jicr.2018.1953.2524
فروغی، یاسر؛ سراج‌زاده، سیدحسین و سیدحسین نبوی (1399). مطالعه کیفی انگیزه‌های زائران ایرانی شرکت‌کننده در آیین پیاده‌روی زیارت اربعین، دوفصلنامه دین و ارتباطات، 26(57)، 419-450.
Doi: 10.30497/rc.2020.75526 
فرامرز قراملکی، احد و علی‌اکبر ناسخیان (1400). قدرت انگاره، قم: نشر مجنون.
کرمی قهی، محمدتقی و حامد علیزاده (1401). پدیدارشناسی هرمنوتیکی در پژوهش کیفی، فصلنامه علمی روش‌شناسی علوم انسانی، 28(112)، 1-17.                          Doi: 10.30471/mssh.2022.7991.2251
کریمی، عبدالعظیم (1390). روانشناسی رشد: مراحل شکل‌گیری اخلاق در کودک با تأکید بر رویکردهای تحول، تهران: عابد.
کوثری، مسعود(۱۳۸۷). نسل ایکس، وای و زد و سیاست‌گذاری فرهنگی در ایران، راهبرد فرهنگ،3، 65-84.
محمدپور، احمد (1400). ضد روش؛ زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی، تهران: نشر لوگوس.
مهدی‌زاده، سید محمد و عاطفه رضوان نیا (1401). شیفتگی مخاطبان نوجوان به انیمیشن‌های خارجی، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 18(4)، 133-168.                    Doi: 10.22034/jcsc.2021.534285.2431
نودهی، فرامرز؛ بهروان، حسین؛ یوسفی، علی و احمد محمدپور (1394). فراسوی دوگانه زائر- گردشگر: گونه شناسی تجربه سفر زائران مرقد منور امام رضا (ع)، راهبرد اجتماعی فرهنگی، 4(15)، 193-218. 
نیرو، محمد (1395). تجربه دانش‌آموزان پسر زائر دبیرستانی از زیارت حرم مطهر امام رضا (ع)، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، 1(2)، 128-146.                         Doi: 10.29252/qaiie.1.2.128
هاشمی فشارکی، علیرضا (1399). مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی. https://cgie.org.ir/fa ./زیارت 257537/article
یوسفی، علی؛ صدیق اورعی، غلامرضا کهن‌سال، علیرضا و فهیمه مکری‌زاده (1391). پدیدارشناسی تجربی زیارت امام رضا (ع). نشریه مطالعات اجتماعی ایران، 6(3)، 184-202. 
Akbari, S., Gholipour, A. & Nargesian, A. (2021). A Review on Generations of Human Resources In the Workplace, Governance and Development Journal, 1(4), 3-36. [In Persian]
Akbari, Z.& Fazeli, N. (2018). The Semantic Analysis of Pilgrimage form the Viewpoint of Symbolic Anthropology: The Case of the Pilgrims of Imam Reza (pbuh), Islam and Social Sciences, 9(17), 17-40. [In Persian]
Akbari, Z., Husseini, A. & Fazeli, N. (2020). The Cultural Analysis of the Relationship between Pilgrimage and Secularism in the Contemporary Iranian Society: An Ethnographic Study of the Imam Reza’s Pilgrimage from an Anthropological Perspective, Islam and Social Sciences, 12(23), 79-106. [In Persian]
Ameli, S.R. & Hajjari, M. (2018). The Study of Schemata between Student’s Organizations in The University of Tehran: The Personal Schemata of the Islamic Association and self-schemata of the student Basij, Journal of Iranian cultural Research, 11(3), 103-130. [In Persian]
Asayesh, M.H., Majidi, M., Jalalijavari, R. & Golpasha, E. (2024). Analyzing the Lived Experiences of Male Adolescents from Leisure and Cyberspace During the Corona Epidemic, 2(1), 133-166. [In Persian]
Bahonar, N. (2012). Teaching Religious Concepts in Accordance with Developmental Psychology. Tehran: Chap va Nashr Beynolmelal Publishing. [In Persian]
Berger, P. L. (1967). The Sacred Canopy: Elements of a Sociological Theory of Religion. New York: Doubleday.
Bouzari Nejad, Y., Jamal zade, M.H & Hatamzadeh, A. (2024). Phenomenology of Action of Imam Riḍā’s (pbuh) Pilgrimage; A Case Study in Winter 2018, Razavi Culture, 12(45), 25-57. [In Persian]
Faramarz Gharamaleki, A. and Nasakhian, A.A. (2021). The Power of Conception. Qom: Majnoon Publishing. [In Persian]
Fiske, J. (1989), Understanding Popular culture, London: Unwin Hyman.
Foroughi, Y., Seraj H. & Nabavi, S.H. (2020). A Qualitative Study of Iranian Pilgrims’ Motives for Participating in Arbaeen Pilgrimage Ritual, Religion and Communication, 27(1), 419-450. [In Persian]
Grossberg, L. (1992), “Is There a Fan in the House?: The Affective Sensibility of Fandom”, in: Adoring Audience: Fan Culture and Popular Media, Lisa A. Lewis (ed.) , London and New York: Routledge. 
Hossein-Khani, H. (2006). A look at the changes during adolescence (physical, sexual, cognitive, and moral).‌Quarterly Ma’refat Journal, (104). [In Persian]
James, W. (1902). The Varieties of Religious Experience. London: Longmans, Green & Co.
James, W. (1902). The Varieties of Religious Experience. London: Longmans, Green & Co.
Karami, M.T. & Alizadeh, H. (2022). Hermeneutic Phenomenology In Qualitative Research, Methodology of Social Sciences and Humanities, 28(112), 1-17. [In Persian]
Karimi, A. (2011). Developmental psychology: Stages of moral formation in the child with emphasis on developmental approaches, Tehran: Abed. [In Persian]
Kowsari, M. (2008). The X, Y and Z Generations and Cultural Policymaking in Iran ,Strategy for Culture, 1(3), 65-84. [In Persian]
Mahdizadeh, S. M. & Rezvannia, A. (2023). Teenagers’ Involvement in foreign animated movies, Cultural studies and Communication, 18(69), 133-168. [In Persian]
Mohammadpour, A. (2021). Counter-Method: Philosophical Foundations and Practical Procedures in Qualitative Methodology. Tehran: Logos Publishing. [In Persian]
Niroo M. (2017). High School Boys’ Experiences on the Pilgrimage to the Razavi Holy Shrine: A Phenomenological Study. qaiie. 2(1), 128-146. doi:10.29252/qaiie.1.2.128 [In Persian]
 Nodehi, F., Behravan, H., Yusefi, A. & Mohamadpur, A. (2015). Typology of Imam Reza (PBUH) Pilgrim’s Journey Experience, 4(15), 193-218. [In Persian]
Parvari, P. (2019). The transition from philosophy to methodology,a new reading of the phenomenology method:the foundation of philosophical approaches and implementation steps, The Journal Sociology studies, 12(44), 87 – 106. [In Persian]
Pouyafar, M. R. (2018). The Typology of pilgrimage in Imam Reza Shrine, Iranian Journal of Sociology, 19(3), 78-107. [In Persian]
Reader, I. (2021) Pilgrimage, translated by Dariush Rezapour, Tehran: Sina. [In Persian]
Rowshandel Arbatani, T., Bashir, H., Pourezat, A. A. & Hoseini, S. J. (2016). Designing a Model for the Adaptation of Media Portrayal of Pilgrimage Ritual to Social Networks, Religion & Communication, 22(2): 63-86. [In Persian]
Saffarian, M. A., Sathi, E., Amiri, J. (2024). The requirements of producing and broadcasting the news of teenagers of the 80s in Tehran in the IRIB, Journal of Interdisciplinary Studies in Communication and Media, 7(23), 181-208. [In Persian]
Sharaf al-Din, S. H. (2020). Audience Analysis in Propagative Communications (With an Audience Approach in Traditional Propagation). Tehran: Chap va Nashr Beynolmelal Publishing. [In Persian]
Talebi, A. & Baragh Alipoor, E. (2015). Typology of Pilgrimage and The Piety of The Pilgrims Exploring The Meaning of The Action of The Pilgrimage of Imam Reza’s Pilgrims, Social Sciences, 22(69), 75-106. [In Persian]
Tan, Alexis S (2017) Mass Communication: Theories and Research, translated by Naeem Badi’i, Tehran: Hamshahri. [In Persian]
Yousofi, A., Sedigh Ouraie, G., Kohansal, A. & Mocrizadeh, F. (2016). Empirical Phenomenology of Pilgrimage to Imam Reza’s Shrine in Mashhad, 6(3), 184-202. [In Persian]