پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

چکیده پژوهش حاضر با هدف بررسی تفاوت آرزوهای کودکان در مناطق برخوردار و کم‌برخوردار شهر مشهد، براساس تحلیل نقاشی‌های آنان انجام شده است. در این مطالعه که بر روی 849 دانش‌آموز پسر و دختر بین سنین هفت تا دوازده سال صورت گرفت، نقاشی‌های کودکان به‌عنوان ابزاری برای شناسایی و تحلیل آرزوهای مادی، معنوی، شغلی و خیالی استفاده می‌شود. نتایج نشان داد که آرزوهای مادی کودکان مناطق کم‌برخوردار عمدتاً شامل نیازهای اولیه و اساسی است، درحالی‌که کودکان مناطق برخوردار آرزوهایی بلندپروازانه‌تر و پیچیده‌تری دارند. همچنین، آرزوهای معنوی در کودکان کم‌برخوردار فراوانی بیشتری داشته و مرتبط با شرایط اجتماعی و اقتصادی خانواده‌هایشان است. در مقابل، آرزوهای شغلی سطح بالا و آرزوهای خیالی عمدتاً در میان کودکان مناطق برخوردار مشاهده شد. یافته‌ها حاکی از تأثیر مستقیم نابرابری‌های اجتماعی - اقتصادی بر شکل‌گیری آرزوهای کودکان است. این پژوهش نشان می‌دهد که نقاشی کودکان می‌تواند به‌عنوان ابزاری قدرتمند برای درک عمیق‌تر از تأثیرات محیط اجتماعی بر انتظارات و آرزوهای آنان استفاده شود.

چکیده و کودکی دارای ابعاد متکثر و چندلایه است؛ ازاین‌رو مطالعه این حوزه ماهیتاً میان‌رشته‌ای تلقی می‌شود. مطالعات میان‌رشته‌ای در معنایی عام، همراهی دیدگاه‌های مختلف رشته‌ای در راستای رسیدن به نقاط اشتراک فهم از پدیده‌ها تعریف می‌شود. یکی از مصادیق نقاط مشترک، وجود تعریف واحد یا نزدیک از موضوع است که در اینجا همانا تعریف «کودک» است. در بررسی مطالعات موجود در حوزۀ مطالعات کودکی مشاهده می‌شود که پرداختن به این مهم به‌نوعی غفلت ‌شده است. این فقدان، سیاست‌گذاری در این حوزه را نیز با مسائلی مواجه می‌کند. با عنایت به این وضعیت این مقاله رسالت خویش را پاسخگویی به این فقدان تعریف کرده است. بدین نحو که با به‌کارگیری روش کتابخانه‌ای و اسنادی در متون حقوقی، فرهنگ لغت، متون دینی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی در پی  پاسخ دادن به این سؤالات است: 1. هریک از حوزه‌ها چه تعریفی از کودک ارائه کرده‌اند؟ 2. حدود و ثغور و ویژگی‌های این تعاریف کدامند؟ 3. اینکه آیا امکان رسیدن به تعریفی واحد وجود دارد؟ یافته‌های تحقیق حکایت از وجود همگرایی‌ها و واگرایی‌هایی در میان تعاریف داشتند به این شرح، برخی حوزه‌ها معیارهایی کمی را برای تعریف و برخی معیارهایی کیفی را برای تعریف کودک و کودکی برگزیده‌اند. تنها رویکرد نظری موجود در حوزۀ جامعه‌شناسی کودکی که می‌توانست این سطح از تنوع مناظر و چشم‌اندازها را در فهم کودک تببین نماید، نظریۀ برساخت‌گرایی اجتماعی است. بدین صورت، کودکی مفهومی اساساً تاریخی و فرهنگی است؛ ازاین‌رو در این نظریه نه یک تعریف مشخص از کودک، بلکه تعاریف متنوعی از کودک براساس گفتمان‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی قابل درک است. در وضعیت تنوع چشم‌اندازهای مختلفی که تعریف کودک را متأثر کرده است، طبیعتاً توقع ارائه تعریفی واحد از یک مقاله علمی که جامع و مانع لازم را داشته باشد، امری بلندپروازانه و غیر علمی می‌نماید؛ بنابراین نگارندگان این مقاله به ارائه چهارچوبی مفهومی که خصلتی تلفیقی داشت، برای این منظور پرداختند.

چکیده هدف اصلی این پژوهش تبیین مواجهۀ اندیشه تعلیم‌وتربیت در برابر فرایند ایجاد و تثبیت مدارس غیرانتفاعی در دهۀ اول انقلاب اسلامی ایران است. برای دستیابی به این هدف از روش پژوهش تاریخی- تحلیلی بهره گرفته شد. نتایج به‌دست‌آمده، نشان‌دهندۀ انفعال و ناتوانی نظری اندیشۀ تعلیم‌و‌تربیت موجود ایران در دورۀ مورد نظر است. مؤلفه‌های اصلی این مواجه در نزد صاحبان اندیشۀ تعلیم‌وتربیت اقتصادزدگی و محافظه‌کاری بوده است. اقتصادزدگی در تحلیل‌های موجود صاحب‌نظران تعلیم‌وتربیت بیش از همه ناشی از تغییر ریل حکمرانی و سیاست‌گذاری اقتصادی به سمت رویکرد اقتصاد نئولیبرال تعدیل ساختاری و هژمونی اقتصاد آموزش مبتنی‌بر کارایی و سودآوری بوده است. ابهام و پنهان‌کاری در فلسفه برنامه تعدیل ساختاری و عدم آشنایی اصحاب اندیشه تعلیم‌وتربیت با این سیاست‌ها منجر به محافظه‌کاری آن‌ها در مواجهه با فرایند ایجاد مدارس غیرانتفاعی و غیبت تحلیل‌های مبتنی‌بر تعلیم‌وتربیت بوده است. تعامل این مؤلفه با شرایط اقتصاد سیاسی دهۀ اول انقلاب چون محدودیت مالی ناشی از جنگ و تنش جریان‌های سیاسی زایش مدارس غیرانتفاعی در اواخر دهۀ 1370 را به امری کاملا اقتصادی سیاسی و نه تربیتی تبدیل کرد.

چکیده شناخت پیامدهای فضای مجازی بر هویت نوجوانان، متوقف بر شناخت ماهیت و علل آن است. در این تحقیق به واکاوی علل این پیامدها به روش کیفی تحلیل مضمون و با استفاده از داده‌های کدگذاری شده حاصل از بازخوانی مقالات مرتبط با این حوزه در پایگاه‌های نمایه‌ای کشور و مصاحبه‌های نیمه ساختار یافته با صاحب نظران پرداخته شده است و دوازده کلان مقوله و صد و پنج میان مقوله تحلیل و تنظیم یافته است از جمله تحولات روز افزون تکنولوژی اطلاعاتی و ارتباطی، ویژگی‌های دوره نوجوانی که با قرار گرفتن در فضای مجازی ضریب پیدا می‌کند، سبک زندگی نوجوان و الگوی رفتار مجازی وی، نظام ارتباطات مجازی شده نوجوان، ضعف در سواد رسانه‌ای، ناکارآمدی و نقایص نهادهای سنتی هویت‌یابی نوجوان و نظام جهانی تحولات فرهنگی و شبکه‌های تولید و توزیع جهانی محتوای رسانه‌ای و هویت‌ساز. راه برون رفت از این چالش‌های هویت یابی نوجوان دو فضایی اصلاح این ریشه‌ها و اتخاذ رویکرد مناسب در واجهه با علل این پیامدها ست.

چکیده نوجوانی، یکی از چالش­انگیزترین و در عین­حال جذاب­ترین دوران زندگی است، با توجه به اهمیت این دورۀ مطالعه سلامت روان و تجربه نوجوانان در دورۀ کرونا لازم است، بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. هدف از این تحقیق بررسی کیفی تجارب زیستۀ دانش‌آموزان پسر از اوقات فراغت و فضای مجازی در دورۀ کرونا بود. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به روش پدیدارشناسی و ازطریق مصاحبه‌های عمیق و نیمه ‌ساختاریافته تا اشباع نظری سیزده شرکت‌کنندۀ نوجوان پسر ساکن شهر تهران در بازۀ زمانی بهمن 1399 تا اردیبهشت 1400 انجام شد. روش تحلیل داده‌ها تحلیل تماتیک بود و تجزیه و تحلیل داده‌های انجام‌شده، منجر به شناسایی دو مضمون اصلی، پنج مضمون فرعی و بیست مفهوم اولیه شد. دو مضمون اصلی الف) چالش‌ها و آسیب‌ها 1. چالش‌های روان‌شناختی، 2. آسیب‌های فضای مجازی و 3. آسیب‌های اوقات فراغت و ب) واکنش‌ها و مقابله‌های سازگارانه، عبارتست از: 1. واکنش‌ها و مقابله‌های سازگارانه اوقات فراغت و 2. واکنش‌ها و مقابله‌های سازگارانه فضای مجازی، از تحلیل مصاحبه‌ها به دست آمد. نتایج نشان داد که نوجوانان واکنش‌های متفاوتی به شرایط کرونا نشان دادند و آسیب‌ها و چالش‌های متفاوتی دارند. لازم است استراتژی‌های مناسبی ازسوی نهادهای اجتماعی، خانواده و مدرسه ارائه شود. این مقاله رهیافتی برای ادامه بررسی واکنش­های روان شناختی و تدوین پروتکل­های مداخلاتی روان ­شناختی و سیستمی است.

چکیده تعلیم‌وتربیت بیش از هر فعالیت اجتماعی دیگر در تاریخ معاصر جهان مورد توجه بوده و تقریباً تمام توانایی‌­ها و فعالیت‌­های فرد، محصول آموزش­‌هایی است که در طول زندگی فرا می‌گیرد. در سال­‌های اخیر، آموزش موسیقی به‌عنوان یک ابزار آموزشی جهت افزایش ذوق زیبایی‌­شناسانه و بالا بردن بازدهی و بهبود عملکرد تحصیلی افراد، مورد توجه ساختارهای آموزشی قرار گرفته است. این پژوهش در پی پاسخ به این سؤال اساسی بوده است که آیا آموزش موسیقی در ایران به بهبود عملکرد تحصیلی دانش­‌آموزان منتهی می­‌شود یا خیر؟ این پژوهش با روش مروری نظام­‌مند به بررسی مجموعه مقالاتی که در این حوزه در کشور نوشته شده، پرداخته است. دستیابی به مقالات با بررسی سه پایگاه داده علمی اصلی در ایران انجام شده و صرفاً به تحقیقاتی که روش انجام پژوهش علمی در آن­ها به درستی رعایت شده، توجه نهایی شده است. از میان 47 مقاله شناسایی‌شده، شش مقاله انتخاب و بررسی و تحلیل شد. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده، آموزش موسیقی تأثیر مثبتی بر بهبود عملکرد تحصیلی افراد داشته و در تقویت فرایند یادگیری در دروسی خاص مانند ریاضی و ادبیات هم تأثیر مستقیمی دارد.