پژوهشنامه فرهنگی و اجتماعی کودک و نوجوان

چکیده هدف پژوهش پیش‌رو، بررسی هویت دانش‌آموزی بین دانش‌آموزان دختر دبیرستانی دهه ۱۳۸۰ در شهر اندیشه است. پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای مضمون‌محور انجام شده است. جامعۀ پژوهش را دخترانی تشکیل داده‌اند که دوران تحصیل دبیرستان خود را در دهۀ۸۰ شمسی و در مدارس اندیشه گذرانده‌اند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۳ نفر و نمونه‌گیری هدفمند تا اشباع داده گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA و طی مراحل کدگذاری باز، استخراج مضامین و تفسیر، صورت گرفت. پژوهش نشان می‌دهد که از یک ‌سو ارزش‌های مادی و نابرابری اجتماعی تقویت و از سوی دیگر ارزش‌های مذهبی و آرمانی تضعیف شده‌اند و این تغییرات بر انتظارات، نقش‌ها و تصور از هویت دانش‌آموزی اثرگذار بوده است. دانش‌آموزان این نسل در روایت‌های خود مدرسه را نه فقط نهادی آموزشی، بلکه عرصه‌ای می‌بینند که انتظارات خانواده (عمدتاً در قالب اقتدار و تصمیم‌گیری بالابه‌پایین)، سازوکارهای مدرسه (روش‌های آموزشی، سیاست‌های انضباطی)، گروه همسالان و تأثیر رسانه‌های نوظهور را هم‌زمان و حتی متعارض تجربه می‌کنند. داده‌ها حاکی از آن است که دانش‌آموزان اغلب حضور خود را در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی کم‌رنگ توصیف می‌کنند و احترام به والدین را بیشتر در قالب تمکین و فاصله نسلی می‌بینند. نقش مدرسه - خانواده مبتنی بر انتظار موفقیت تحصیلی و نه الزاماً مشارکت یا گفت‌وگوست. در بُعد روابط اجتماعی و دوستی، تحول نقش گروه‌های همسال و فشارهای آموزشی پررنگ شده و هم‌زمان با گسترش رسانه‌های جمعی و فناوری، چالش‌های جدیدی برای هویت‌یابی پدید آمده است. تحلیل مضمون مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که هویت دانش‌آموزی دهۀ۸۰، برآیند تعامل پیچیده میان انتظارات نهادی، مناسبات خانوادگی، الگوهای فرهنگی و تجربه‌های فردی است و فاقد یک الگوی ثابت و قابل‌تعمیم به نسل‌های قبل و بعد است. 

چکیده شناخت مخاطب - زائرین نوجوان به‌عنوان یکی از گروه‌های محوری در مخاطب‌شناسی برنامه‌های زیارت، از ملزومات مقدماتی خدمت‌رسانی صحیح و اثربخش به ایشان و فعال‌کردن هر چه بیشتر ظرفیت‌های هویت‌آفرین و انسجام‌بخش زیارت است. پژوهش حاضر به طور خاص به مطالعه انگاره‌های مخاطب - زائرین نوجوان از زیارت در حرم مطهر رضوی پرداخته است؛ به این صورت که با استفاده از روش پدیدارشناسی انگاره‌ و تجربه زیسته زائرین نوجوان دهه هشتادی از زیارت، امام رضا (ع) و زندگی ایشان، حرم مطهر و برنامه‌های آن، انگاره نسبت به خادمین و تفریح در مشهد موردمطالعه قرار گرفته است. مجموع یافته‌های حاصل از این پژوهش در وجوه اشتراک و افتراق انگاره مخاطب زائرین نوجوان دهه هشتادی از زیارت را می‌توان در نسبت با دو مؤلفه کلی «انگاره عاطفه محور از انسان کامل» - بامعرفت حداقلی نسبت به جایگاه امامت و خاصه امام رضا علیه‌السلام - و «بازتعریف زیارت در چارچوب شخصی» - با فردی و ذوقی شدن مناسک و فاصله‌گرفتن از انگاره سنتی غالب درگذشته، خلاصه نمود. بر همین اساس تقویت بعد شناختی و معرفتی نسل جدید نوجوانان از امامت و به طور خاص امام رضا علیه‌السلام با تصویرسازی جامع از شخصیت و سیره حضرت رضا علیه‌السلام و تقویت زمینه‌های مشارکت نوجوانان در برگزاری آیین‌ها و خدمات زیارت از جمله پیشنهاداتی است که می‌تواند موردتوجه سیاست‌گذاران حوزه زیارت و نوجوان در آستان قدس رضوی قرار گیرد.

چکیده در سال‌های اخیر، بازنمایی نژاد، اقلیت و جنسیت با در دست‌گرفتن استراتژی تنوع و مأموریت‌های صلح‌طلبانه و بشردوستانه در تولیدات شرکت‌های جهانی تولید انیمیشن رشد قابل‌توجهی داشته است. انیمیشن‌هایی که شخصیت‌های اصلی‌شان از نسخه امریکایی - اروپایی باربی‌ها و شخصیت‌های غربی و بی‌نقص فاصله گرفته و در عوض به دنبال نمایش رنگین‌پوستان، دختران ناکافی و قهرمانان معمولی هستند. در این تولیدات، مضامین پسااستعماری برجسته‌ای وجود دارد که در تناقض با مأموریت‌های تعریف‌شده این شرکت‌های جهانی است. استعمار جدید غرب به‌واسطۀ تولیدات رسانه‌ای به‌ویژه سینما و ذیل آن انیمیشن، در همین مأموریت تعریف شده است. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون، هشت انیمیشن سینمایی «شش ابرقهرمان»، «درون بیرون»، «زوتوپیا»، «روح»، «کوکو»، «افسون»، «قرمزشدن» و «عناصر» را با رویکرد پسااستعماری، مشاهده، مطالعه و تحلیل کرده و به این نتیجه رسیده است که هفت مقوله پسااستعماری «مهاجرت»، «هویت ترکیبی»، «سلطه»، «دیگری‌سازی»، «مقاومت» «الگوسازی» و «نژاد، اقلیت و جنسیت»، مضامین پسااستعماری این انیمیشن‌ها را شکل می‌دهند.

چکیده در عصر حاضر، فضاهای مجازی و دیجیتال به بخش جدایی‌ناپذیر از زندگی گروه سنی نوجوانان و جوانان تبدیل شده است. ارزش صنعت بازی به میلیاردها دلار افزایش‌یافته است و بازیکنان چیزی حدود سه میلیارد ساعت در هفته را صرف بازی‌کردن می‌کنند. افراد به روش‌های مختلف می‌توانند بازی را تجربه کنند: روی تلفن‌های همراه خود، صفحه تلویزیون، وب‌سایت‌ها، واقعیت مجازی و حتی شبکه‌های اجتماعی. گستره پلتفرم‌ها، کانال‌ها و ژانرهای ارائه‌شده برای انواع مختلف بازیکنان بسیار زیاد است و به نظر می‌رسد صنعت بازی برای تبدیل‌کردن بازی‌ها به یک‌روند اصلی در حوزۀ سرگرمی، محدودیت‌ها را شکسته است. یکی از مکان‌های مهم گیم‌نت‌ها هستند که به‌عنوان محیط‌هایی که امکان دسترسی به بازی‌های ویدئویی را فراهم می‌کنند، نقش مهمی در شکل‌گیری رفتارها و نگرش‌های آنان ایفا می‌کنند. این مطالعه با استفاده از داده‌های جمع‌آوری‌شده از ۵۲۰ شرکت‌کننده از شهر تهران، به تحلیل تأثیرات مثبت و منفی این فضاها بر روی مهارت‌های اجتماعی، عملکرد تحصیلی و سلامت روانی کودکان و نوجوانان می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهند که نظارت والدین و کیفیت تعاملات اجتماعی می‌توانند تأثیرات منفی بازی‌های رایانه‌ای را کاهش دهند. همچنین، یافته‌ها حاکی از آن است که بازی‌های ویدئویی می‌توانند به بهبود مهارت‌های حل مسئله کمک کنند، اما مواجهه با محتوای خشن و تجربه‌های منفی در گیم‌نت‌ها می‌تواند تأثیرات منفی بر سلامت روانی و رفتار اجتماعی افراد داشته باشد. این پژوهش به بررسی تأثیر فضای گیم‌نت‌ها بر رویکرد تربیتی کودکان و نوجوانان می‌پردازد.

چکیده این پژوهش باهدف بررسی تجربه زیسته‌ فضای کار اشتراکی مادران و کودکان «کاما» در مساجد انجام گرفته است. پژوهش به‌صورت کاربردی، کیفی و با استفاده از روش گراندد تئوری اجرا شد تا درک و برداشت مادران درباره استفاده از فضای کار اشتراکی مادر و کودک «کاما»، بررسی شود. همچنین در این تحقیق بررسی می‌شود تا چه اندازه «کاما» با حضور در مساجد، موفق به ایجاد بستری برای رشد و تعالی خانواده و ارتقای سطح فرهنگی و اجتماعی محلات می‌گردد. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و با انجام مصاحبه‌های عمیق با 15 نفر از افرادی که این زیست‌بوم را مستقیماً تجربه کرده‌اند، انجام شده است. ازجمله عوامل علی و زمینه‌ای، چالش‌های اجتماعی و فرهنگی مادران، تأثیرات محیطی بر رشد و توسعه کودکان و نیاز به ایجاد محیط‌های حمایتی برای مادران و کودکان است. راهبردها شامل شناسایی و بهبود استراتژی‌ها و مداخلات برای حمایت از مادران و کودکان، بهبود و طراحی فضاهای مساجد به‌منظور تسهیل فعالیت‌ها برای مادران و کودکان و تقویت فرهنگ مشارکت است. برقراری فضاهای کار اشتراکی مادر و کودک «کاما» در مساجد، سبب بهبود در فرایند جذب مخاطب برای مسجد، افزایش مشارکت‌های اجتماعی مادران، تثبیت و رشد علاقه به مسجد و فرهنگ اسلامی در دل کودک و بهبود کیفیت زندگی مادران و کودکان‌شده است. این عوامل، راهبردها و نتایج می‌توانند زمینه‌ساز توسعه و بهبود مشارکت اجتماعی و فرهنگی مادران و کودکان در مساجد و محله‌های مختلف باشند.

چکیده با گسترش فزاینده شبکه‌های اجتماعی، نگرانی‌ها در مورد تأثیر آن‌ها بر رفتار نوجوانان، به‌ویژه درزمینۀ خشونت، افزایش یافته است. اگرچه تحقیقات زیادی در مناطق شهری انجام شده، اما تجربه نوجوانان روستایی در مناطق محروم کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش به بررسی تجربیات نوجوانان روستای زلیخا از تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر رفتارهای خشونت‌آمیز می‌پردازد. روش پژوهش، به روش کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شد. شرکت‌کنندگان شامل ۲۴ نوجوان ۱۳ ساله (۱۰ دختر و ۱۴ پسر) از روستای زلیخا در استان قزوین بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته جمع‌آوری و در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج شش مضمون اصلی شد: ۱. عادی‌سازی خشونت از طریق الگوبرداری از محتوا، ۲. تبدیل فضای مجازی به عرصه‌ای برای درگیری و قلدری، ۳. نقش‌محوری نظارت و هدایت خانوادگی، ۴. نقش دوگانه حمایت اجتماعی و همسالان، ۵. تشدید اضطراب و تنهایی ناشی از مقایسه اجتماعی و ۶. تأثیر تشدیدکننده محرومیت جغرافیایی و کمبود امکانات. یافته‌ها نشان می‌دهند که شبکه‌های اجتماعی در بافت یک جامعه روستایی محروم، می‌توانند به‌عنوان یک عامل خطر برای تقویت نگرش‌ها و رفتارهای خشونت‌آمیز عمل کنند. بااین‌حال، این تأثیر در سایه متغیرهای میانجی قدرتمندی مانند نظارت فعال والدین و حمایت اجتماعی قابل‌تعدیل است. این پژوهش بر ضرورت تدوین برنامه‌های آموزشی سواد رسانه‌ای بومی و مداخلات خانواده‌محور برای این بافت‌های خاص تأکید می‌کند.